Wordt eenzaamheid de volgende pandemie?

Ruim twee jaar na het begin van de uitbraak van een pandemie die ons wereldbeeld totaal veranderde, kunnen we nu de voorlopige balans opmaken. Alle beklemmende beperkingsmaatregelen zijn, hoewel niet definitief, bijna allemaal losgelaten en we zijn inmiddels terug naar ‘normaal’. Voor zover er nog een oud ‘normaal’ is. Of je het nu met de maatregelen eens was of niet, iedereen ging onder de gevolgen gebukt en over de effecten op lange termijn kan niemand nog iets zinnigs melden. Toch, als je even verder kijkt dan je neus lang is, valt er ook nu al een lering te trekken uit het leed dat ‘de Covid Jaren’ heet. Er komt terecht steeds meer aandacht voor een gezonde levensstijl, sporten, eten, mentale balans etc. Al deze factoren bleken onmisbaar in de strijd om de eventuele effecten van een virale infectie en andere ziektebeelden tegen te gaan of in ieder geval te verminderen. Vooral een gezonde geest in een gezond lichaam lijkt een logische basis om je leven voortaan verder vanuit op te bouwen. Vet en ongezond eten, te weinig bewegen, roken en drinken, we wisten het heus wel, het zijn allemaal elementen die je gezondheid niet ten goede komen. De anti-rook campagnes, aandacht voor overgewicht en mindfulness vieren dan ook hoogtij momenteel.

Voor zover niets nieuws onder de zon. Al deze kwesties speelden voor Covid ook al een rol. Waar echter tot nu toe weinig rekening mee gehouden werd zijn de mentale gezondheidsgevolgen van  het nieuwe taboe: eenzaamheid. Social distancing, thuiswerken, anderhalve meter afstand, Zoom-calls in plaats van vrijmibo’s. Het is voor ons als sociaal, touchy-feely wezen niet de meest ideale situatie gebleken. Niet voor niets erkent Maslow fysieke aanraking in zijn beroemde behoefte piramide tot een onmisbare basis voor stabiliteit en geluk. Met een pandemie waarin fysieke afstand(-elijkheid) als de weg naar genezing gepredikt werd, kwam deze basisbehoefte behoorlijk in het gedrang. Huidhonger was dan ook een term die steeds vaker de kop opdook. Niet zo gek in een maatschappij waarin we door toenemende virtuele contacten toch al op lijfelijke aanwezigheid inboeten. Logisch dat de nadelige gevolgen van gebrek aan puur intermenselijk contact op de loer liggen. Volgens het RIVM voelt 60% van de mensen zich regelmatig eenzaam, ouderen vanaf 75 jaar voelen zich zelfs nog vaker alleen. Bij 75-plussers voelde in 2019 nog 16 procent zich eenzaam, in 2021 was dat al bijna 37 procent.

Een probleem zonder generatiekloof

Zowel ouderen als jongeren gaven in een onderzoek dat het CBS onder diverse bevolkingsgroepen deed, aan zich tijdens de afgelopen twee jaren behoorlijk veel vaker alleen gevoeld te hebben. Ouderen waren al kwetsbaar in dit opzicht. Vaak omdat ze door het verlies van een partner of familie of vrienden van ongeveer dezelfde leeftijd, toch al met een krimpend sociaal netwerk te kampen hadden. Fysieke beperkingen dragen vervolgens verder bij aan het beeld van de eenzame oma achter de geraniums die de deur niet meer uitkomt. En vervolgens kwamen we ook nog eens in een situatie terecht waarin haar kleinkinderen haar niet meer mochten bezoeken. Kleinkinderen die overigens ook klaagden over een tekort aan sociale contacten. De jeugd voelde zich de afgelopen jaren vaak eenzaam, opgesloten en mentaal slecht. Het wegvallen van contacten op school of op de universiteit zorgt voor een groter gevoel van eenzaamheid. Het gevoelde gebrek aan toekomstperspectief heeft dit gevoel alleen maar versterkt. Zo blijkt uit een onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) uit 2021. Experts geven ook aan dat jongeren door het gemis van gewone contactmomenten zoals feestjes en concerten of overige evenementen een bepalend hiaat in hun persoonlijke ontwikkeling zouden kunnen oplopen. Nu al geven jongeren aan het steeds moeilijker te vinden om ‘IRT’ (in real time) iemand op te bellen, laat staan dat ze IRL (in real life) met iemand een praatje aanknopen. Het feit dat diegene waarschijnlijk oordopjes in heeft en naar zijn smartphone zit te staren zal de situatie ook geen goed doen. Het groepsgevoel dat zo belangrijk is in de ontwikkeling van identiteit (was je een rocker of een emo of een punk of een hippie) lijkt hierdoor geheel uit de klassieke persoonlijkheidsontwikkeling curve te verdwijnen. Met alle, nu nog onbekende, langetermijngevolgen van dien.

Tot zover de meest kwetsbare bevolkingsgroepen van ons land. Maar hoe zit het met de gemiddelde Nederlander, die van 25 tot 55 jaar? Ook hen is de verandering van levensstijl niet in de koude kleren gaan zitten. Mensen van 25 jaar en ouder zijn zich ’emotioneel eenzamer’ gaan voelen zo geeft het CPB aan.  Daarmee bedoelen de onderzoekers dat mensen een hechte of intieme band met een ander misten. Afgelopen juli had 29 procent dit gevoel, een jaar eerder was dit nog bijna 21 procent. Hoewel de eenzaamheid toeneemt en meer mensen zich zorgen maken over hun baan, zijn Nederlanders over het algemeen nog wel tevreden met hun leven. Maar, de onderzoekers verwachten niet dat dit zo blijft. Ze denken dat de ontevredenheid toeneemt naarmate meer mensen financieel worden geraakt door de crisis. Ook zeggen de auteurs van het rapport dat ‘mensen bij een tegenslag veerkrachtig kunnen zijn, maar dat de rek eruit gaat als tegenslag lang aanhoudt en problemen zich opstapelen.’

Kun je sterven van eenzaamheid?

Er zijn genoeg smartlappen over verschenen. ‘This lonelyness is killing me’ zingt Britney. En ook Elvis zong: ‘I’m so lonesome I could cry’. Maar is het ook zo? Kun je sterven aan eenzaamheid? Onderzoekers zijn het erover eens; goed voor je gezondheid is het in ieder geval niet. Eenzaamheid kan wetenschappelijk worden gelinkt aan een aanzienlijk verhoogd risico op vroegtijdige sterfte. Dit wijst een onderzoek van Brigham Young University uit. Auteur Julianne Holt-Lunstad merkt op dat ‘substantieel bewijs nu uitwijst dat individuelen met gebrek aan sociale banden risico lopen op vroegtijdige sterfte.’

Gelukkig zijn er genoeg oplossingen om het gevoel van eenzaamheid te bestrijden. ‘Er zijn mensen die in hun eentje meer activiteiten en hobby’s zijn gaan oppakken, en juist daardoor leuk contact met anderen hebben opgebouwd. Ook hoort men vaak dat mensen met een grote hoeveelheid sociale relaties die zijn gaan inkrimpen: ze hebben relaties afgesloten die hen geen goed gevoel gaven en hielden alleen de mensen over die als echt belangrijk voelden.’ Oplossingen zijn er dus altijd wel te vinden. Maar laten we ook eens  kijken naar de oorzaak. Waar komt die toenemende eenzaamheid dan vandaan? We kunnen Covid ook dáár wel de schuld van geven, maar cijfers geven aan dat de aantallen al enkele jaren aan het groeien waren. In plaats van de alom gevreesde grote obesitas pandemie, kunnen we ons misschien beter druk gaan maken om de aanstormende eenzaamheidspandemie.  De huidige stand van onderzoek naar de risico’s van eenzaamheid en sociale isolatie is vergelijkbaar met die van onderzoek naar obesitas 30 jaar geleden maar het meest recente onderzoek wijst uit dat het verhoogde risico op sterfte door een gebrek aan sociale relaties groter is dan het risico bij obesitas. En wat is er nou een sneuer toekomstbeeld dan alleen, in je XXL onesie die halve liter bak Ben en Jerry’s Brownie-ijs leeg te zitten lepelen voor de 18e aflevering van je Netflix serie?

We kunnen het tij nog keren

Uit de meeste grote onderzoeken blijkt dat die groeiende eenzaamheid voornamelijk voorkomt in het Westen. En als je dan even doordenkt is de reden niet zo heel ver te zoeken. Voornamelijk de uit elkaar vallende familiestructuur en het grote streven naar individuele vervulling en succes story’s, de grote nadruk die ligt op het ego, zijn debet aan de situatie.  Waar gezinnen vroeger nog min of meer standaard meerdere kinderen voortbrachten en de grootouders in bleven wonen (iets dat je in niet-westerse culturen nog volop tegenkomt), zijn nu co-ouderschap en opa’s en oma’s in het verzorgingstehuis de norm. Ook het daten verplaatst zich al jaren steeds vaker naar de virtuele wereld. Hoe makkelijk is het om iemand naar links te swipen op Tinder omdat zijn rechter wenkbrauw je niet aanstaat. Waar je vroeger bijvoorbeeld in een  werk- of andere sociale situatie nog weken of maanden de tijd had om die vonk te laten overspringen, is het nu helemaal niet gek als je swipe, swipe, swipet op de maat van de  muziek. Dus letterlijk per 2 seconden een veeg naar links. Sommigen worden er moedeloos van. Een single man die zich niet in de virtuele datingpool wil gooien: ‘en als je dan een leuke dame aanspreekt in het café kijken ze je aan alsof je niet goed wijs bent’. Ja, direct contact blijkt inderdaad steeds wereldvreemder gevonden te worden. Terwijl je in de bus in Nicaragua al snel een kind of een kooi met een kip erin op schoot krijgt en al kletsend vrienden voor het leven maakt. Het zou het zelf ingenomen Westen sieren om eens niet onze doe en denkwijze aan andere culturen op te dringen maar eens een voorbeeld te nemen aan deze zienswijze. Die waarin de menselijke maat nog standaard is.

Goed, we zijn er dus uit; eenzaamheid maakt niet gelukkig en het tij moet nodig gekeerd worden. Maar hoe? Kom niet alleen met vragen maar denk ook mee over oplossingen. Men kan beginnen met het virtuele en het echte leven te combineren door lid te worden van online groepen waar mensen met dezelfde interesse afspreken om off line leuke dingen te ondernemen. Mensen die thuis werken kunnen overwegen om ergens in een flex-office een work space te huren. Het schijnt de productiviteit aardig ten goede te komen als je toch die sloffen en dat joggingpak uit moet trekken om ergens normaal gekleed je ‘ding’ te komen doen. Bijkomend voordeel: lekker kletsen bij het koffieapparaat behoort ook weer tot de mogelijkheden. En wat het daten betreft; ga na die online match gewoon een kop koffie drinken. Kom uit die chat-bubbel en stap het échte leven weer in.  Wat kost het je? Elkaar tegemoet rijden, terrasje afspreken (het kan immers weer) en de prijs van een kop koffie. Is het niks? Dan als even goede vrienden afscheid nemen. Je kunt achteraf beter spijt hebben van de dingen die je wel hebt gedaan, dan van de dingen die je niet durfde. En thuis gaan we geen zelfmedelijden zitten hebben. Bijvoorbeeld mediteren is heel geschikt om je bewust te worden van het hogere collectief, het deel uitmaken van de grote energetische levensvorm die ‘de mensheid’ heet en je te realiseren dat je er echt niet alleen voor staat. Je moet je alleen open durven te stellen. Elke kleine stap is een beweging voorwaarts en het is nooit te laat om het roer om te gooien. Morgen is weer een dag en weer een kans om dichter bij elkaar te komen en van onbekenden vrienden voor het leven te maken.

Geschreven door Melani Tijm

About Post Author